Kultura a życie duchowe

Do zwrócenia uwagi na ten temat mobilizują nas niepokojące statystyki.

Teatr, opera, operetka: prawie co trzeci młody człowiek nie uczęszcza w ogóle, dalszych 17% trafia do teatru czy opery raz na kilka lat, kolejne ok. 24% raz na rok, zaś ok. 23% częściej niż raz na rok. Muzyka poważna: 55% młodzieży w ogóle nie uczęszcza na takie koncerty, 18% - raz na kilka lat, 13% - raz do roku. Wystawy plastyczne, muzealne: 31% młodzieży w ogóle nie pojawia się w muzeach czy na wystawach, 17% - jedynie raz na kilka lat

Nie chodzi tu bynajmniej o wychowanie młodego pokolenia oazowiczów na znawców sztuki czy, nie daj Boże, zachęcanie do snobizmu. Chodzi o coś poważniejszego, o zjawisko, które w naszym wieku pogłębia się, przynosząc ze sobą spustoszenie i zubożenie naszego człowieczeństwa. Polega ono na tym, że nie używamy w pełni aparatu zmysłowego, wyobraźni i twórczych elementów naszej inteligencji, co w rezultacie osłabiło duchowość człowieka, sparaliżowało jego zdolność medytacji. Taka bierność oznacza - zdaniem Tomasza Mertona, którego wypowiedź przytaczamy - niewierność wobec Boga Stwórcy i twórczego tchnienia Ducha Świętego.

Jesteśmy pokoleniem ludzi, którzy mają oczy, ale nie widzą, mają uszy, ale nie słyszą, bo poddaliśmy się całkowicie uwarunkowaniu przez słowo, slogany i wypowiedzi oficjalne. Z powodu tej niemożności samodzielnego spojrzenia i oglądania rzeczy, zachwytu, kontemplacji, pozwalamy biernie narzucać sobie wszelkiego rodzaju (...) szmirę.

Wiele razy, w kręgach odpowiedzialnych za wspólnoty Ruchu, dochodziliśmy do stwierdzenia, że trzeba podwyższyć np. poziom estetyczny dekoracji oazowych, zwłaszcza podczas letnich rekolekcji, czy poziom artystyczny pogodnych wieczorów lub prezentacji grup oazowych podczas dni wspólnoty.

Już starożytni dostrzegali kataraktyczną, czyli oczyszczającą, funkcję sztuki. A przecież oczyszczenie w języku religijnym oznacza nie co innego, jak dostrzeżenie prawdy o sobie, doświadczenie mocy wyzwalającej, bycie pociągniętym przez cnotę.

Teatr, poezja, sztuki plastyczne (o ile oczywiście jest to prawdziwa sztuka) są przekaźnikami treści świeżych, oryginalnych, mocnych, nawet jeżeli nie są one łatwe do przełożenia na język werbalny. Mimo to, a może właśnie dlatego, bywa on łatwiej przyswajany jako przekaz pozbawiony elementu moralizatorskiego. Treści te zdolne są poruszyć, wstrząsnąć, pozbawić nas złudzeń, tego, co "powierzchowne", zbyt "wyświechtane". Otwierają nas mimo woli na istnienie innej, głębszej rzeczywistości, a w rezultacie na działanie Ducha Prawdy, a więc na Boga.

Nie zniechęcajmy się zatem zbyt szybko dziełem sztuki, które prowokuje nas czy drażni.

Niedawno w telewizji oglądałam migawkę z teatru, prezentującą fragment tańca z jakiejś sztuki Tadeusza Kantora. Na scenę wkraczają postaci zataczając koła w rytmie muzyki, a każda z nich trzyma partnera - kukłę, któremu opada w tył głowa, a sztywne nogi sterczą nie dotykając podłogi. Muzyka jest niespokojna, wyzywająca. Kukły potrząsają bezwładnymi głowami, jednym słowem widok niezbyt przyjemny. W trakcie pada skierowane do mnie pytanie o sensowność pokazywania takich spektakli. Nam taniec kojarzy się z czynnością budzącą radość, z miłą rozrywką, odprężeniem. Jest on okazją do wspólnej zabawy, elementem budowania wspólnoty. Jest też formą uwielbienia Boga.

Dla wielu ludzi jest on odskocznią od szarzyzny życia, jest zapomnieniem. Wiemy też, że są tacy, którzy bawią się inaczej, tańczą inaczej, np. podczas ferii w Łodzi odbyła się megadyskoteka, na której w rytm muzyki techno młodzież tańczyła ok. 20 godzin non-stop. Jakie są skutki tego typu imprez? Czemu one służą?

Taniec w sztukach plastycznych, w teatrze, literaturze pięknej był często symbolem, typem obrazującym życie ludzkie, dzieje narodów. Przypominamy sobie "taniec chochoła" z "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego, obrazy o tej tematyce ekspresjonisty Muncha czy hiszpańskie tańce kościotrupów. Niektórzy z nas mieli okazję oglądać film "Kabaret", odsłaniający kulisy życia SS-manów.

Być może taniec w sztuce T. Kantora miał być wstrząsem dla osób, dla których nocne życie, dancingi stanowiły istotę bycia albo sposób na zagłuszanie sumienia. Pod powłoką strojów, układów, kręcenia się w kółko, "transu" wynikającego z poddania się chwili - ukazany był bezsens, przemijanie, bezpłodność czy bezowocność, a może i martwota życia.

Być może autor środkami teatralnymi chciał wyrazić to, co C.K. Norwid napisał w wierszu "Kółko":
Jak niewielu jest ludzi
i jak nie ma prawie
Pragnących się objawić!...-
Przechodzą, przechodzą -
odpychają się tańcząc ze sobą
lub w zabawie -
poufnej kłamią płynnie,
serdecznie się zwodzą.
Ni współcześni, ni bliscy, ani sobie znani.

A przecież taniec potrafi budzić w nas także zachwyt, wzruszenie: balet, taniec ludowy. Tak, bo następną funkcją sztuki jest ukazywanie piękna.

Sztuka daje nam okazję do obcowania z pięknem. Jest to przeżycie szczególnego rodzaju, ponieważ oddziałuje ono nie tylko na nasze oczy czy uszy, ale budzi rezonans w sercu. Bywa, że podziwiamy coś bezinteresownie i mamy tzw. czystą radość: śpiew skowronka, wygląd drzewa, liście czy wzór na pisance. To piękno raduje nas, niejako "otwiera nam oczy" na inną rzeczywistość, która nas wzbogaca, nasze serce "rozszerza się", ożywiamy się, otrzymujemy nowe motywacje do życia, budzi się w nas wdzięczność dla Stwórcy.

Ale bywają także sytuacje - i to nie tylko w literaturze - kiedy oglądanie piękna może sprawiać ból, ale i twórczy niepokój - właśnie taki oczyszczający. Ten ból może być spowodowany brakiem harmonii między tym, co oglądamy, a tym, co jest w naszym wnętrzu. O podobnych doświadczeniach opowiadał mi między innymi wyzwolony już obecnie z narkomanii mężczyzna, który, od czasu gdy zamieszkał z rodziną w pięknym zakątku Podhala, nie mógł spokojnie oglądać otaczających go krajobrazów i stykać się z różnymi postaciami piękna bez przeżywania w sobie dysonansu, spowodowanego po prostu nieładem moralnym.

Kultura - według ks. Janusza Pasierba - jest poszukiwaniem formy. Formy stosunku człowieka do siebie, do innych ludzi, do ... Boga także. W dużej mierze właśnie dzięki kulturze ta forma może przybrać postać miłości. Kształtem miłości piękno jest - i tyle (C.K. Norwid). Czyżby to właśnie miał na myśli Dostojewski pisząc, że piękno "zbawi" świat?

Krystyna Szewc